Geschiedenis

Artis is misschien wel de bekendste dierentuin in Nederland. Er zullen maar weinig Nederlanders zijn die nog nooit van Artis in Amsterdam gehoord hebben. Artis werd in 1838 opgericht en was hiermee de zevende dierentuin in Europa. En uiteraard de allereerste dierentuin in Nederland.

Artis werd opgericht op 1 Mei 1838 door Boekhandelaar G.F.Westerman. Het zoologische genootschap, Natura Artis Magistra, zoals Artis toen genoemd werd, had als hoofddoel het bevorderen van de kennis der natuurlijke historie. Het begon allemaal erg bescheiden rondom het terrein waar nu de huidige kinderboerderij zich bevindt. Tussen 1838 en 1877 breidde Artis zich uit tot de oppervlakte van 10 hectare. Waar nu in Artis de drie vijvers liggen met o.a het Gibbon eiland stroomde vroeger de Nieuwe Prinsengracht. Doormiddel van een pontje werden de bezoekers naar de overkant gevaren. De collectie was in het begin weinig bijzonders, enkele papegaaien, apen en een Surinaamse boskat behoorde tot de collectie.

Toen het reizende circus van de heer C. van Aken werd overgenomen breidde de collectie zich uit en mocht Artis zich een echte dierentuin noemen. De overgenomen dieren bestonden uit een panter, een poema, een tijger, drie leeuwen, hyena's, bruine beren, ijsberen, een zebra, een gnoe, een kangoeroe, een boa constrictor en als klapper de olifant Jack. Artis was alleen toegankelijk voor een select groep burgers van Amsterdam. Vanaf 1852 mochten "gewone" burgers enkele dagen in het jaar Artis bezoeken. Pas rond 1900 werd Artis voor iedereen toegankelijk.

Veel van de Artis leden zaten op de vaart. Deze namen regelmatig dieren mee, of andere voorwerpen die aan de collectie konden worden toegevoegd. Naast de collectie levende dieren bestond de collectie vooral uit dode voorwerpen, waaronder opgezette dieren, skeletten, fossielen enz. Hiervoor werd in 1855 een speciaal museum gebouwd. Naast dit museum waren er in Artis op diverse plaatsen gebouwen te vinden om alle paleontologische, mineralogische en de geologische schenkingen een plaats te geven. De Artis bibliotheek uit 1867 werd ook steeds verder uitgebreid met verschillende soorten (natuur) boeken. De oprichter en eerste Artis directeur G.F. Westerman was begonnen als boekhandelaar. Zijn eigen bibliotheek was het begin van de verzameling van de Artis bibliotheek. In het jaar 1879 werd er begonnen aan de bouw van het Aquarium. Twee december 1882 opende Artis de deuren van het Aquarium. In die tijd iets heel bijzonders en tevens het grootste en modernste aquarium ter wereld. Met stoomschepen haalde men zeewater uit de zee. Dit zeewater werd in de Haven overgepompt in kleinere schepen die het water naar Artis toebrachten. Begin vorige eeuw begon de collectie dode voorwerpen Artis boven het hoofd te groeien er werd ervoor gekozen om de collectie samen te voegen met andere instellingen. De opgezette dieren, de schelpen, en mineralen en andere natuurhistorische bijzonderheden gingen naar de Universiteit van Amsterdam. De Etnografische collectie verhuisde naar het Tropenmuseum en het Museum voor Volkenkunde in Leiden.

De Tweede Wereldoorlog heeft Artis niet zonder kleerscheuren overleefd. De nacht van 13 op 14 juli was de zwaarste nacht voor Artis, brandbommen bedoeld voor goederenwagons kwamen midden in de tuin terecht. Hierbij werden verschillende gebouwen en verblijven vernield of beschadigd waaronder het vogelhuis, de keuken van het apenhuis, de roofdierengallerij, kraanvogelgalerij, antilopenstallen, giraffestallen, wisentenperken, het nijlpaardenhuis, enkele dienstwoningen, de timmermanswerkplaats en op de paden en tuinperken. Door snel optreden van de brandweer is de schade beperkt gebleven in Artis en zijn er maar enkele kleinere dieren gesneuveld. Tijdens de oorlog hebben zo'n 150 tot 300 mensen ondergedoken ergens in Artis. Tijdens het 150 jarige bestaan van Artis in 1988 leek het er al op dat Artis het stuk niet meer ingebruikszijnde rangeerterrein naast de tuin in gebruik mocht gaan gebruiken. Door verschillende procedures is het er toch niet van gekomen. Tot aan 1997, toen kreeg Artis toch uiteindelijk groen licht en mocht het het terrein in gebruik gaan nemen. Hiermee is Artis uitgegroeid tot 14 hectare dierentuin. En echt Amsterdams is Artis nu aan de gracht komen te liggen.

Artis heeft de afgelopen jaren niet stilgestaan. Er zijn in de jaren al verschillende diersoorten naar andere dierentuinen verhuisd om de overgebleven dieren meer ruimte te kunnen bieden. Door de uitbreiding van het oppervlakte is er nog meer ruimte vrij gekomen om de dieren te gaan huisvesten in Thematisch ingerichte verblijven. Een goed voorbeeld hiervan is de Afrika savanne die in 2002 pas officieel geopend werd. De Afrika savanne is een stuk nagebootst Afrikaans landschap. Zebra's en Gnoes zijn de hoofdbewoners van deze Savanne. In een naastgelegen verblijf wonen enkele klipspringers en kroonkraanvogels. Een verderop liggend berglandschap wordt bewoond door een groep algazellen. Via een kloof wandelt de bezoeker langs een 4 meter hoge waterval die ontspringt in een rivier die dwars door de savanne heen loopt. De Afrika Savanne was het begin van de zogenaamde dwars-as route. Deze route moet de oude tuin en de nieuwe tuin vloeiend in elkaar laten overlopen. De dwars- as verbind hierbij het nieuwe restaurant "De 2 cheeta's" grenzend aan de savanne met het gerestaureerde Aquarium. Via het restaurant wandelt de bezoeker door het Savanne landschap langs het giraffenperk en het spiesbokkenperk. Langs de vernieuwde gierenvolière wandelt de bezoeker dwars door het vernieuwde wolvenverblijf heen. In dit natuurgetrouwde verblijf hebben de wolven het erg naar hun zin. Tenslotte komt de bezoeker via een Japanse tuin uit bij het Aquarium tevens het einde van de Dwars as. Ondanks deze vernieuwingen die aangebracht worden in Artis, zijn er toch nog redelijk wat diersoorten die het moeten doen met verblijven die eigenlijk niet meer van deze tijd zijn. Ondanks dit is Artis als tuin prachtig. Vooral in de lente als de tuin vol op in bloei staat hangt er een hele prettige sfeer in Artis.